گام بلند وزارت علوم در اجرای "دانشگاه سبز"؛

روزنامه "شهروند" گزارش داد: نجات ۱۷۰۰۰اصله درخت در سال توسط وزارت علوم

۲۷ تیر ۱۳۹۸ | ۱۵:۰۱ کد : ۴۸۸۱۲ اخبار برگزیده اخبار ستادی
تعداد بازدید:۷۷۹
روزنامه شهروند امروز (پنجشنبه) در گزارشی درخصوص گام بلند وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در اجرای "دانشگاه سبز" از نجات ۱۷۰۰۰اصله درخت در سال توسط این وزارتخانه خبر داد.
روزنامه "شهروند" گزارش داد: نجات ۱۷۰۰۰اصله درخت در سال توسط وزارت علوم

به گزارش اداره کل روابط عمومی وزارت علوم به نقل از روزنامه شهروند، ممنوعیت چاپ کاغذی پایان نامه ها از سال تحصیلی جدید؛ بخشنامه ای که معاون آموزشی وزارت علوم به روسای دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی کشور ابلاغ کرد تا در ادامه برنامه مدیریت سبز و توجه به نقش آموزش عالی در بهینه سازی رفتار های صحیح عمل کرده باشد. بخشنامه ای که تبصره ای هم دارد البته برای استثناها، این مضمون که تشخیص موارد استثنا (مصادیقی که امکان نشر الکترونیکی آن وجود ندارد) برعهده دانشگاه خواهد بود.
بعد از این بخشنامه بود که بازار گفتن از صرفه جویی برگ های کاغذ داغ شد و دوباره بحث های محیط زیستی رونق گرفت به طوری که سعید مهدوی، رئیس گروه خمیر و کاغذسازی موسسه تحقیقات جنگل ها، مراتع و آبخیزداری دراین باره گفت: هر کاغذ A4 حدود ۳ تا ۴ گرم وزن دارد، هزار برگ برای پایان نامه ضربدر ۴ گرم می شود ۴کیلو، این میزان برای هر دانشجو است؛ حالا این را تعمیم دهیم به دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری که در کشور مشغول به تحصیلند و می خواهند فارغ التحصیل شوند که میزان صرفه جویی از آن به دست می آید.
تصمیم جدید وزارت علوم اما منتقدانی هم دارد؛ افرادی که از مشکلات احتمالی بعد از اجرایی شدن و هزینه های بالای مهیا کردن زیرساخت ها سخن می گویند. محمد طالعی، معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی یکی از این افراد است. او با بیان اینکه عده ای درصدد فراهم کردن زیرساخت های لازم برای ممنوعیت چاپ پایان نامه های کاغذی اند، هزینه زیرساخت های سخت افزاری و شبکه ای اجرای این قانون را یک میلیارد تومان اعلام کرده است: سیاست گذاری پشت این قانون درست بوده، اما باید مکانیزمی دیده شود که بتواند از پیش آمدن سایر مشکلات جلوگیری کند. طالعی با اشاره به فراهم آمدن مکانیزم های لازم برای اجرایی شدن تمام و کمال این تصمیم گفته است: با این تصمیم در سال جدید تحصیلی باید پایان نامه ها به صورت دیجیتال در دسترس قرار بگیرند. واقعیت امر این است که گران شدن زیرساخت های آی تی و مشکلات بودجه ای که دانشگاه ها دارند را هم باید در نظر گرفت.
هزینه یا زیرساخت خاصی نیاز نیست
۲۹ اردیبهشت امسال بود که معاون اداری، مالی و مدیریت منابع وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دربخشنامه ای به روسای دانشگاه ها، موسسات آموزشی و پژوهشی و پارک های علم و فناوری، برای حفظ محیط زیست و کاهش آلاینده های زیست محیطی و نظر به توجه ویژه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به موضوع مدیریت سبز، بر ضرورت حذف تدریجی ظروف پلاستیکی یک بار مصرف در دانشگاه ها و موسسات آموزشی و پژوهشی تأکید کرد تا به موجب آن تمام دانشگاه ها و موسسات آموزشی و پژوهشی و پارک های علم و فناوری با فرهنگ سازی و برنامه ریزی مناسب برای کاهش و حذف تدریجی تمامی ظروف پلاستیکی و بطری های آب آشامیدنی در تمامی ساختمان ها اعم از غذاخوری ها، خوابگاه های دانشجویی، کوی اساتید، مهمانسراها و… اقدام کنند.
اینکه این بخشنامه تا امروز چه میزان اجرایی شده یا نه، چندان مشخص نیست. هرچند محمدتقی نظرپور، معاون اداری، مالی و مدیریت منابع وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بر این باور است که قبل از این بخشنامه هم بعضی دانشگاه ها این کار را شروع کرده بودند و به شهروند می گوید: در حال حاضر بعضی دانشگاه ها در بخشی از جلسات شان از ظروف یک بار مصرف استفاده نمی کنند و به سمت وسوی حذف کامل می روند، البته نیازمند تأمین امکاناتی است که خود دانشگاه ها درحال تأمین آنها هستند.
نظرپور حذف پایان نامه ها و رساله های کاغذی را صرفه جویی در هزینه دانشگاه ها و دانشجوها می داند و می گوید: الکترونیک شدن پایان نامه ها هزینه و مشکلات نگهداری پایان نامه ها را کاهش می دهد و این درحالی است که هزینه پرینت گرفتن های مکرر دانشجوها هم کم می شود. اجرایی شدن این بخشنامه مشکل خاصی ندارد.
معاون اداری، مالی و مدیریت منابع وزارت علوم اجرایی شدن کامل این بخشنامه را در سال تحصیلی جدید منوط به اقدام دانشگاه ها می داند و در مورد بالا رفتن احتمال کپی رایت و هزینه تجهیز دانشگاه ها برای اجرایی شدن این بخشنامه می گوید: الکترونیک شدن پایان نامه ها به هیچ هزینه و تجهیزات خاصی نیاز ندارد. در مورد کپی رایت هم نیاز است تمهیداتی در نظر گرفته شود. دانشگاه ها قبل از این هم طبق ضابطه ای رساله ها و پایان نامه ها و مقاله ها را در اختیار ایرانداک می گذاشتند و دانشجوها می توانستند به اطلاعات ۲۰ صفحه ای ابتدایی آنها دسترسی داشته باشند، البته به شکل رایگان. باید متذکر شد که یکی دو سال است که دانشجوها در کنار نسخه های کاغذی، نسخه الکترونیک را نیز در اختیار دانشگاه قرار می دهند. این بخشنامه نیازی به زیرساخت خاصی ندارد و کامپیوتر است که در همه کتابخانه ها یافت می شود.
حذف نکنیم، فرآیند را اصلاح کنیم
نگارش و آماده سازی یک پایان نامه به معنای هدردادن هزاران برگ کاغذ است، نکته ای که معاون آموزشی و پژوهشی دانشگاه صنعتی ارومیه در واکنش به تصمیم وزارت علوم بر الکترونیک شدن پایان نامه ها گفته است: علاوه بر نسخه های چاپی هر پایان نامه در فرآیند دفاع و ثبت در پرونده باعث هدررفت کاغذ می شود. به عنوان مثال اعلام آمادگی برای دفاع حدود ۵۰ برگ، مرحله نگارش و اصلاح ۳۰۰ برگ و با در نظر گرفتن سه داور و اعضای جلسه دفاع ۶۰۰ برگ تلف می شود، بنابراین باید گفت در فرآیند مختلف نگارش پایان نامه حدود ۱۰۰۰ برگ کاغذ هدر می رود.
با همه اینها اما در میان دانشگاهی ها و تعدادی از استادان، روش جدید پیشنهادی چندان طرفداری ندارد. بهادر زارعی، استاد دانشگاه تهران و دکتری علوم جغرافیایی سیاسی چنین باوری ندارد و در گفت وگو با شهروند ایجاد تغییرات در فرآیند پایان نامه و رساله نویسی را راهگشا و منطقی می داند و می گوید: در هیچ جای دنیا ما چنین تصمیمی را در حوزه دانشگاهی نمی بینیم و فضای الکترونیک را برای رساله و پایان نامه نمی پسندند، حتی دانشگاه های معتبر دنیا. نوشتار چه در قالب کتاب یا رساله راحت تر در اختیار پژوهشگر قرار می گیرد، البته نباید فراموش کرد که ما کشوری کم مطالعه هستیم و آمارها از مطالعه ۲۵ تا ۴۵ دقیقه ایرانی ها می گویند. با چنین ویژگی آیا الکترونیک شدن کمکی به بالا رفتن مطالعه می کند؟
زارعی با اشاره به صرفه جویی در منابع ارزی که یکی از دلایل این تصمیم عنوان شده سوالاتی را مطرح می کند: درست است که کشور در شرایط سختی است و بیشتر کاغذ موردنیاز هم وارداتی است، اما چطور در چنین شرایطی ما توان تأمین یورور و دلار مورد نیاز سیگار را داریم. همین طور توان تأمین منابع فعالیت های غیرضروری دیگری همچون واردات چوب بستنی از ترکیه و اروپا را داریم، اما وقتی نوبت به کاغذ کتاب و رساله و پایان نامه می رسد صحبت از صرفه جویی می شود؟! درحالی که مقاله ها و رساله ها و … در جامعه بشری امروزی اهمیت بالایی دارند. این استاد دانشگاه تصمیماتی از این جنس را بی توجهی به علم می داند و معتقد است الکترونیک شدن پایان نامه فرآیند مطالعه را سخت تر می کند: ما در گفتن از ممنوعیت پایان نامه های کاغذی مسأله اقتصادی دانشجوها را پیش می کشیم و به این منظور اصلاح فرآیند می تواند این مشکل را حل کند، البته نباید از یاد برد که همه دانشجوها توان مالی تهیه لپ تاپ ندارند و این درحالی است که مطالعه الکترونیک ذهن و چشم را زودتر خسته می کند. اگرچه کتابخانه دانشگاه ها هم به وسایل روز تجهیز نیستند و با وجود مهیا بودن همه شرایط احتمال کپی رایت بالا می رود. اگر این تصمیم برای دوره ای باشد تا بتوانیم این بحران را بگذرانیم قابل تأمل است، اما در کل به عنوان یک دانشگاهی به این تصمیم نگاه نقدی دارم. او ادامه می دهد: می توان تعداد نسخه های چاپی را کم کرد یا تعداد دفعات پرینت گرفتن را پایین آورد، نه اینکه کل مسأله را حذف کرد. ویل دورانت نویسنده مشهور آمریکایی می گوید: در یک چیز افراط کنید آن هم در آموزش. حتی زمانی که جامعه در کساد و رکود است چون آموزش کمک می کند جامعه از رکود خارج شود. برای رسیدن به اهمیت این مسأله در کشورمان می توان نگاهی به بودجه آموزش ترکیه و ایران انداخت؛ ترکیه در همسایگی ما بودجه ای بالغ بر یک ونیم میلیارد دلار در نظر گرفته، درحالی که بودجه آموزشی ایران در حدود ۳۳۰ میلیون دلار است.
زارعی سرنوشت پایان نامه ها و مقالات دانشگاهی در ایران و سایر جوامع را هم قابل تامل می داند: اگر از دانشگاه پنسیلوانیا پایان نامه مهدی چمران را بخواهید در اختیارتان می گذارند، چون به پایان نامه ها و رساله ها تحت عنوان سندهای علمی ماندگار نگاه می شود که می تواند پایه های اصلی پژوهش های آینده باشد اما متاسفانه نهادهای جامعه ایران علمی نیستند و چنین نگاهی وجود ندارد، به همین دلیل در بلند مدت این نوشته ها به مرحله بازیافت می رسد. دو هفته پیش ترامپ از تعدادی دانشگاه خواست تا پژوهشی در مورد حضور چین در آفریقا داشته باشند با این مضمون که این حضور به نفع آمریکاست یا خیر و به همین منظور ۲۰۰ میلیون دلار سرمایه در نظر گرفته شد. چنین پژوهشی هیچ گاه به مرحله بازیافت نمی رسد چون منبع اصلی پژوهش ها و تصمیمات آینده خواهد بود و این درحالی است که ۱۰ سال قبل دانشگاه تهران مطالعاتی در مورد شرایط اقلیمی گلستان داشت، اما بی توجهی ها سبب شد ما سیل گلستان را داشته باشیم! درواقع معیار تصمیم و رفتار در جامعه ما علم نیست
و نتیجه می شود همین.
نجات تقریبی ۲۰۰ میلیون ورق کاغذ
بیست درصد جمعیت دنیا مصرف کننده ۸۷ درصد کاغذ تولید هرساله اند؛ آماری که طبق مطالعه ای در سال ۲۰۱۴ به دست آمد و به جامعه بشری این مسأله را گوشزد کرد که تا سال ۲۰۲۰ تولید کاغذ ۷۷ درصد افزایش را نسبت به سال ۱۹۹۵ تجربه خواهد کرد. چندوقت پیش مصطفی خوشنویس، عضو هیأت علمی بخش تحقیقات جنگل موسسه تحقیقات جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور در مورد منابع تأمین کاغذ مصرفی اعلام کرد که عمده کاغذ مصرفی در ایران از درختان سوزنی برگ تأمین می شود و از آنجا که در کشور درختان سوزنی برگ نداریم، بنابراین قانون منع چاپ کاغذی پایان نامه ها روی قطع نشدن درختان تأثیر دارد اما نه زیاد، ولی اگر جهانی نگاه کنیم قطعاً تاثیرگذار است.
حالا پرهام جعفری، فعال محیط زیست در گفت وگو با شهروند از تاثیرات محیط زیستی مصرف کاغذ می گوید و پای اعداد و ارقامی را به میان می کشد تا بر تصمیم جدید وزارت علوم برمبنای الکترونیک شدن پایان نامه ها صحه بگذارد. جعفری با اشاره به نیاز بشر به نوشتن و آموختن که در ادامه موجبات مصرف کاغذ را فراهم آورد، می گوید: کاغذ ورقه نازک همواری است که معمولاً از الیاف گیاهی ساخته می شود و برای نوشتن و چاپ کردن و … به کار می رود و قرن هاست که اندیشه انسان ها روی آن نقش بسته و اگر ما امروز می توانیم بیشتر از دیروز بدانیم به سبب همین پدیده کاغذ است.
این فعال محیط زیست یکی از راهکارهای کاستن تاثیرات منفی زیست محیطی مصرف کاغذ را صرفه جویی می داند: نکته اساسی که باید مورد توجه قرار گیرد، ترغیب مردم به صرفه جویی در کاغذ است. صرفه جویی در مصرف کاغذ بی شک هم به اقتصاد کشور و هم به اقتصاد عمومی و فردی مردم کمک می کند و صرفه جویی نکردن در آن موجبات تزلزل اقتصادی و آسیب به محیط زیست کشور را فراهم می آورد.
مطالعات درباره صنعت کاغذ از مصرف ۲۰ کیلوگرمی کاغذ توسط هر ایرانی در یک سال حکایت می کند؛ رقمی که در آمریکا ۲۲۲، فرانسه ۱۴۱، چین ۷۶، کره جنوبی ۱۸۶، بنگلادش ۳.۴ و ترکیه ۷۰ کیلوگرم است. جعفری با تکیه بر این اطلاعات به آثار سوء دیگر این صنعت می پردازد و می گوید: هر تن کاغذ به معنای قطع ۱۷ اصله درخت است و در فرآیند تولید حدود ۴۰۰ هزار لیتر آب و ۴هزار کیلووات برق مصرف می کند. درواقع تولید یک تن کاغذ دست اول، هزینه های زیست محیطی و اقتصادی زیادی دارد و مصرف درست و بهینه آن در گام اول و استفاده مجدد از آن در گام بعد، ضرورتی لازم و حیاتی به نظر می رسد. سالانه ۲۳۰ میلیون تن کاغذ در دنیا مصرف می شود و در ایران که یک درصد جمعیت دنیا را دارد، این میزان حدود یک درصد کاغذ دنیاست. براساس آمارهای اعلام شده اگر مصرف سالانه هر ایرانی را ۱۳ کیلوگرم کاغذ در نظر بگیریم، در کل با رقمی برابر ۹۱۰ میلیون کیلوگرم روبه رو هستیم، البته این رقم معنای دیگری هم دارد؛ اینکه با در نظر گرفتن ۱۷ اصله برای هر تن کاغذ باید سالانه بیش از ۱۵ میلیون درخت محکوم به قطع شوند.
این فعال محیط زیست بر این باور است که هدررفت کاغذ به معنای از دست دادن منابع بسیار است: تاکنون جوامع برای کم کردن این هدررفت ها راهکارهای بسیاری را پیشنهاد یا به آن عمل کرده اند. در این میان یکی از مهمترین منابع هدررفت مراکز دولتی و آموزشی است که فعالان محیط زیست بارها با ارایه راهکارهایی نظیر تغییر فونت چاپ یا پشت و رو چاپ کردن و راه های دیگر تلاش کردند تا گامی در جهت کاهش مصرف کاغذ در این حوزه بردارند.
جعفری با اشاره به اقدام اخیر وزارت علوم ادامه می دهد: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در اقدامی مثبت در نامه ای به رؤسای دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی کشور، چاپ کاغذی پایان نامه ها، رساله ها، گزارش های علمی و درسی یا تکالیف آموزشی رایج را ممنوع اعلام کرد. این اقدام با توجه به اینکه هر دانشجو باید در مراحل انجام امور مربوط به پایان نامه خود چیزی بالغ بر ۱۰۰۰ صفحه کاغذ مصرف کند، می تواند تاثیرات مثبتی در کاهش مصرف کاغذ داشته باشد. چنانچه تعداد تقریبی سالانه پایان نامه های کشور حدود ۲۰۰ هزار عدد و تعداد صفحات هر پایان نامه به طور متوسط ۱۰۰۰ صفحه تکثیر شود؛ با حذف کاغذی این پایان نامه ها، حداقل ۲۰۰ میلیون ورق کاغذ A4 صرفه جویی خواهد شد که موجب نجات ۱۷ هزار اصله درخت خواهد بود، البته در کنار این موضوع می توان با کمک رسانه ها و فعالان و دوستداران محیط زیست برای سایر منابع هدررفت کاغذ هم چاره ای اندیشید.

پول های بر باد رفته

تصمیم وزارت علوم مبنی بر ممنوعیت پایان نامه کاغذی با استدلال جلوگیری از هدررفت کاغذ مخالفان و موافقانی داشت و عده ای این تصمیم را راهگشا و موثر در صرفه جویی کاغذ دانستند و گروهی چنین راهکاری را کمی غیرکارشناسی تلقی کردند و هزینه های بالای تأمین زیرساخت ها برای جلوگیری از مشکلات احتمالی را مطرح کردند. در این میان دانشجوها ممنوعیت پایان نامه های کاغذی را از بُعد اقتصادی برای دانشجویان به صرفه می دانند. نکته ای که دو تن از دانشجویان ارشد دانشگاه تهران بر آن صحه می گذارند. یاسر دانشجوی ارشد دانشگاه تهران است و صددرصد با الکترونیک شدن پایان نامه ها موافق است: هر پایان نامه تا رسیدن به نتیجه نزدیک به پنج بار و گاهی اوقات بیشتر پرینت گرفته می شود تا اساتید راهنما و مشاور اصلاحیه ها را مشخص کنند که همین مسأله با توجه به شرایط اقتصادی امروز هزینه اضافی ای بر دوش دانشجو است و این درحالی است که بی شک به معنای هدردادن کاغذ است. به همین منظور تصمیم اخیر وزارت علوم مبنی بر الکترونیک کردن پایان نامه ها اتفاق خوبی است اما اینکه با چه راهکار و روشی قرار است اجرایی شود باید منتظر ماند و دید. این دانشجوی مطالعات منطقه ای آسیای مرکزی و قفقاز در مورد کاربردی بودن پایان نامه های دانشجوی می گوید: به شخصه هرقدر در سایت ها پایان نامه سرچ می کنم، بی نتیجه است، البته کتابخانه دانشگاه هم سنگ اندازی هایی دارد که بهره بردن از پایان نامه ها را حداقلی می کند. به عنوان مثال حق عکاسی یا کپی گرفتن نداریم و تنها می توانیم به نت برداری اکتفا کنیم، البته دانشگاه ما مقرر کرده اگر دو سال از نوشتن پایان نامه گذشته باشد، می توانیم فایل آن را از دانشگاه بخریم! البته به شخصه شاهد بودم که آخر دوره وانتی جلوی دانشگاه می آمد برای بردن پایان نامه ها و کارهای تحقیقاتی دانشجوها برای بازیافت! اتفاقی که برای کتاب های درسی دانش آموزان می افتد. یاسر تأثیر پایان نامه های موجود در کتابخانه های دانشگاه ها را خیلی حداقلی می داند و بر این باور است سنگ اندازی ها و بروکراسی موجود مسبب این امر است: واقعاً این پرسش همیشه برایم وجود داشته که این حجم از پایان نامه های تولیدی چه فایده ای دارد؟ تفکر غالب در میان دانشجوها این است که پایان نامه ای نوشته و نمره ای گرفته شود تا درنهایت دانشجو خود را رها ببیند. شاید برای همین است که در همه این سال ها اتفاق خاصی نیفتاده و هنوز نگاه کاربردی برای نگارش و استفاده از پایان نامه ها وجود ندارد، البته بعضی از دانشگاه ها واحد درسی ای را جایگزین پایان نامه کرده اند که به نظرم مفیدتر است. این دانشجوی ارشد الزام کلاس های آموزشی استفاده از نرم افزارها و کامپیوتر را برای بعضی از اساتید ضروری دانسته و می گوید: بخش زیادی از اساتید با این مسأله کنار آمده اند اما به شخصه با اساتیدی روبه رو بودم که شناختی از این فضا نداشتند.
فاطمه هم یکی دیگر از دانشجوهای ارشد دانشگاه تهران است و الکترونیک شدن پایان نامه ها را برای دانشجوها به صرفه می داند و معتقد است بی شک گام بلندی در رفتن به سوی صرفه جویی در مصرف کاغذ است. واقعاً نیازی به کاغذی بودن پایان نامه ها نیست. خودم بارها برای استاد راهنمایم مطالب را پرینت گرفته ام چون با کامپیوتر و نرم افزارها ناآشناست، البته هم هزینه ای بر دوش من بوده هم باعث هدررفت کاغذ شده است. فاطمه بعضی قوانین مربوط به پایان نامه نوشتن را هم متضاد با اهداف محیط زیستی می داند و ادامه می دهد: علاوه بر پرینت های مختلف، هر دانشجو موظف است سه، چهار نسخه از پایان نامه را برای کتابخانه، استاد راهنما و داورها و … چاپ کند و این به معنی حجم بالای مصرف کاغذ است! پایان نامه هایی که شکل کاربری پیدا نمی کنند و تنها نوشته می شوند تا فراموش شوند. به عنوان نمونه از پایان نامه های موجود در کتابخانه دانشگاه تنها می شود در پیشینه بهره برد و لاغیر البته با کلی قوانین سختگیرانه در استفاده از آنها. درحالی که اگر به شکل فایل بود بارها توسط دانشجوهای ترم های پایین تر مورد استفاده قرار می گرفت. این دانشجوی کارشناسی ارشد مصرف کاغذ در دانشگاه ها را بسیار بالا می داند: واقعاً در دانشگاه ها کاغذ اسراف می شود. به عنوان مثال یک رو یا دو رو بودن پایان نامه چه تاثیری در نتیجه کار می تواند داشته باشد به جز هدردادن کاغذ و هزینه اضافی برای دانشجو. درحال حاضر ۲میلیون تومان هزینه این ترم برای پایان نامه ام می شود که برای من دانشجو زیاد است؛ از این مبلغ ۷۰۰ هزارتومان پول خوابگاه داده ام که باید دوباره پرداخت کنم، ۷۵۰ هزار تومان هم پول دانشگاه است و باقی هزینه ها.

 


( ۱ )