متن سخنرانی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در کنفرانس زیر منطقه ای آسیا و اقیانوسیه

۱۷ تیر ۱۳۹۳ | ۱۵:۳۸ کد : ۲۴۹۴۹ پیام های وزیر
تعداد بازدید:۱۲۴۷
به نام خداوند جان و خرد                                   کزو برتر اندیشه بر نگذرد
 
با درود بیکران بر اندیشمندان و وزرای محترم علوم و اظهار خوشوقتی از حضور در این اجتماع علمی، لازم می دانم از دولت هند برای برگزاری این کنفرانس تشکر کنم. امروز سخن گفتن از عنوان این اجلاس یعنی چالش‌های جهانی - محلی و پویش‌های جدید در آموزش عالی بسیار شایسته و بجاست زیرا در شرایط حاضر کشورهای جهان سوم درگیر فرآیند انتخابگری در بین جریانات و تحولات روزافزون ایده‌ها و سیاست‌های جدید در عرصه علم و فناوری هستند. امروز پروژه جهانی‌سازی از بالا مبتنی بر تفکر جهان‌داری یکطرفه و انحصار علم در خدمت سوداگری بازار و تلاش برای یکسان‌سازی تفکر به تدریج آثار مخرب و آسیب‌زای خود را نمایان کرده است. در این سرمشق کنش زورمدارانه و سلطه گرایانه با استفاده از تکنولوژی های انحصاری جایگزین هم‌کنشی اجتماعی در عرصه جهانی شده و رقابت اقتصادی با رویکرد برخورد تمدن‌ها و آزادیهای اقتصادی به جای عدالت اجتماعی و گفتگوی فرهنگها و آزادی‌های بنیادین نشسته است. در این الگو که در سالهای اخیر از سوی برخی قدرت‌های جهانی پیگیری می‌شود، دانشگاه از یک نهاد عمومی در خدمت جامعه و جهان به یک نهاد خصوصی در خدمت بازار و صاحبان سرمایه بعنوان یک بنگاه اقتصادی محض فروکاسته می‌شود. در این رویکرد است که تعهدات اجتماعی و فرهنگی علم به حاشیه رفته و استاد و دانشجو نیز از جایگاه رهبران آینده جامعه به کارگران آینده بازار و از عامل تولید دانش به مقاطعه کار و دلال دانش و از جستجوگران حقیقت به افرادی در جستجوی بنگاه و پول تبدیل می‌شوند. تنوع و تکثر فرهنگی جای خود را به همسان‌سازی فرهنگی می‌دهد و حفظ محیط‌زیست انسانی و طبیعی به مسأله‌ای دست چندم تبدیل می‌گردد و جای صحبت از اخلاقیات و معنویات در دانش آموزی و انتقال آن به نسل نو خالی می ماند و از این روست که علم در خدمت قدرتها و بر علیه انسانیت بکار گرفته می شود که نمونه های آنرا در جنگهای جهانی و منطقه ای بارها دیده ایم.
ریاست محترم، خانم¬ها، آقایان استحضار دارید که در این رویکرد، تفکر خلاق و نقادانه دچار افول می‌شود و تفکر کاربردی معطوف به سود و سرمایه جایگزین آن می‌شود. اخلاق و منش آکادمیک جای خود را به اخلاق و منش بازار می‌دهد و توجه یک جانبه به فناوری و پژوهش، تولید دانش دست اول را به مخاطره می‌اندازد. انسان اندیشمند به انسان اقتصادی تبدیل می‌شود و توسعه همه جانبه که یک پویش تمام عیار فرهنگی و اجتماعی است به توسعه چند شاخص اقتصادی محدود می‌شود. معنویت و اخلاق رو بنا تلقی می‌شود و در نتیجه نوعی سرگشتگی و از خودبیگانگی ( الیناسیون) به انسان معاصر به ویژه شهروندان جهان سوم تحمیل می‌شود. در چنین شرایطی توسعه علم و فنآوری که به صورت نامتوازن و بریده از زمینه¬ها و نیازهای ملی تحقق پیدا می¬کند اثرات تخریبی خود را بر فرهنگ و اقتصاد ملی ظاهر می¬کند.
این سرگشتگی محصول گرفتار شدن در الگوهای ناقص و یکطرفه توسعه است که بخشی از این الگوی کلی به آموزش عالی و تحقیقات و فناوری مربوط می‌شود.
آقای رئیس، حضار محترم در این میان چاره‌ای جز این نیست که جهانی بیندیشیم و بومی عمل کنیم. از تجارب علمی و عملی و تجربی جهان توسعه یافته استفاده کنیم اما تلاش کنیم با اتخاذ سیاست‌هایی که با مسایل بومی ما ارتباط داشته باشد از آسیب‌های یاد شده در امان بمانیم. راه‌های رفته‌ای که در فرآیند توسعه نامتوازن و صرفاً مادی‌گرایانه طی شده است هر چند برای ما درس‌آموز و مایه عبرت و تجربه‌اندوزی است اما قابل اقتباس یکطرفه نیست. اصولاً الگوی توسعه و بویژه توسعه آموزش عالی برای هر کشور یک الگوی منحصر به فرد است که با زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی آن جامعه سازگاری و سنخیت تام دارد. اما این امر به معنی انکار رویکردها و سیاست‌های موفق جهانی بویژه مراکز بین‌المللی چون یونسکو نیست. بویژه آنجا که این سیاست‌ها رویکرد جهان سومی داشته و با در نظر گرفتن شرایط و اقتضائات کشورهای مختلف عضو و با انعطاف‌پذیری، توصیه‌هایی را برای اجرا در سطح ملی ارائه کرده‌اند. امید است رویکرد تنوع و انعطاف‌پذیری سیاست‌ها در جمع‌بندیهای این اجلاس نیز مدنظر قرار گیرد.
خوشبختانه در جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر جهش‌های خوبی در جهت تحقق مفاد آرمان‌ها و بیانیه‌های بین‌المللی از قبیل بیانیه جهانی آموزش عالی در قرن 21 و بیانیه داکار و بیانیه بوداپست داشته‌ایم.
یک نمونه موفق از این جهش‌ها در قلمرو «آموزش برای همه» بوده است. همانطور که مستحضرید تعداد دانشجویان در جمهوری اسلامی ایران در سال 1357 (سقوط رژیم شاه) تنها 175 هزار نفر بوده است که این تعداد هم‌اکنون به سه میلیون و پانصد هزار نفر رسیده است. از این تعداد 220 هزار دانشجو در مقطع تحصیلات تکمیلی هستند. 400 دوره دکتری ایجاد کرده ایم و براساس نیاز های جامعه بیش از 110 دوره بین رشته ای در حوزه های علوم انسانی و علوم اجتماعی طراحی شده است. بسیار خوشوقتم به اطلاع برسانم که هم اکنون پوشش تحصیلی جوانان 18 تا 24 سال در کشور ما به 30 درصد رسیده است. وجود 250 هزار جایگاه خالی این امکان را به ما می دهد که دانشجویان خارجی را بپذیریم. بنابر این آمادگی داریم با هزینه بسیار پایینتر از کشورهای غربی و صنعتی از متقاضیان ثبت نام کنیم. امروز 2154 مرکز و دانشگاه (این عدد در سال 1357، 244 بود) شامل 166 دانشگاه دولتی، 510 واحد دانشگاه پیام نور، 376 واحد دانشگاه آزاد اسلامی، 851 دانشگاه جامعه علمی و کاربردی، 103 آموزشکده فنی و حرفه ای، 148 موسسه غیر انتفاعی در کشور فعالیت می کنند. بیش از 55 هزار استاد تمام وقت به آموزش و تحقیق در این مراکز مشغول اند.
در پژوهش و فناوری 86 مرکز پژوهشی در 1357 به 493 مرکز در سال 1387 رسیده است. در سال های اخیر 160 قطب علمی، 22 پارک علم و فناوری و 70 مرکز رشد تاسیس
کرده ایم. در عرصه کیفیت نیز تلاش ایران در جنبه‌های مختلفی چون ارتقاء سطح تولید علم که نمود آن در جهش تعداد مقالات بین‌المللی است مشهود است. برای نمونه تعداد مقالات علمی ایران در سال 1357، 450 مقاله بوده که هم اکنون به 26000 مقاله رسیده است که از این تعداد 13560 مقاله در ISI ثبت شده است. تعداد اختراعات از سال 42 تا 57، 841 بوده که این تعداد در دوره 57 تا 87 به بیش از 30000 رسیده است. علاوه بر این برنامه های متنوعی برای ارتقاء کیفیت، ارزیابی و ایجاد شبکه های علمی در دست اقدام داریم.
این رشد خیره‌کننده گویای یک تحول عمیق فرهنگی و اجتماعی در جامعه ایران است که ریشه در آموزه‌ها و سنت‌های علم در ایران و اسلام دارد. (ز گهواره تا گور دانش‌ بجوی - یا علم را جستجو کن هر چند در اقصی نقاط جهان باشد) در فرهنگ ایرانی – اسلامیِ ما، علم‌آموزی هیچ محدودیتی از حیث زمان، مکان، سن، جنس و وضعیت متعلم و معلم را نمی‌پذیرد و کسب دانش یک ارزش فراگیر و لایتغیر شناخته شده است.
در برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور که از سال آینده شروع می شود رویکرد توسعه علم، تحقیقات و فناوری با توجه ویژه به زمینه و بافت فرهنگی و اجتماعی ایران مورد توجه قرار گرفته و این سیاست‌های کلی به تصویب مقامات عالی کشور رسیده است:
1- تحول در نظام آموزش عالى و پژوهش در موارد زیر:
1-1. افزایش بودجه تحقیق و پژوهش به 3 درصد تولید ناخالص داخلى تا پایان برنامه پنجم و افزایش ورود دانش آموختگان دوره کارشناسى به دوره‏هاى تحصیلات تکمیلى به 20 درصد.
2-1. دستیابى به جایگاه دوم علمى و فناورى در منطقه و تثبیت آن در برنامه پنجم.
3-1. ارتباط مؤثر بین دانشگاهها و مراکز پژوهشى با صنعت و بخشهاى مربوط جامعه.
4-1. توانمندسازى بخش غیردولتى براى مشارکت در تولید علم و فناورى.
5-1. دستیابى به فناورى‏هاى پیشرفته مورد نیاز.
2- تحول در نظام آموزش و پرورش با هدف ارتقاء کیفى آن بر اساس نیازها و اولویتهاى کشور در سه حوزه دانش، مهارت و تربیت و نیز افزایش سلامت روحى و جسمى دانش‏آموزان.
3- تحول و ارتقاء علوم انسانى با: تقویت جایگاه و منزلت این علوم، جذب افراد مستعد و با انگیزه، اصلاح و بازنگرى در متون و برنامه‏ها و روش‏هاى آموزشى، ارتقاء کمى و کیفى مراکز و فعالیتهاى پژوهشى و ترویج نظریه‏پردازى، نقد و آزاداندیشى.
4- گسترش حمایتهاى هدفمندمادى و معنوى از نخبگان و نوآوران علمى و فناورى از طریق: ارتقاء منزلت اجتماعى، ارتقاء سطح علمى و مهارتى، رفع دغدغه خطرپذیرى مالى در مراحل پژوهشى و آزمایشى نوآورى‏ها، تقویت مراکز رشد و شرکتهای دانش بنیان و کمک به تجارى سازى دستاوردهاى آنان، به منظور دستیابی به اهداف چشم انداز 20 ساله کشور که بایستی مقام اول علم و فناوری را در منطقه داشته باشیم.
حضّار محترم
در مجموع رویکرد جمهوری اسلامی ایران هم از حیث نظری و هم سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری در عرصه علم و فرهنگ به سوی توسعه عدالت محوری است که از تجارب جهانی و بین‌المللی سود می‌جوید، نگاهی فرهنگی به علم و آموزش دارد، جهت‌گیری آن به سمت تفاهم جهانی و تعامل فرهنگ‌ها و خرده فرهنگهاست و هدف غایی آن ارتقاء کرامت انسان و افزایش ظرفیت کمال‌جویی، معنویت و فرهنگ یادگیری است. برای ما همچنان که توسعه اقتصادی و اشتغال مهم است، اخلاق آکادمیک و ظرفیت‌سازی برای توسعه کمالات انسانی و فرهنگی و توجه به مسایل بومی نیز مهم است. از این رو به منظور غلبه بر چالش¬های موجود در عرصه آموزش عالی جهان پیگیری ایده¬ها و سیاست¬های زیر را پیشنهاد می¬کنیم:
1- توجه به مفهوم علم نافع و علمی که بازتاب دهنده همه نیازهای جامعۀ بومی باشد.،
2- اجتناب از آثار مخرب توسعه یکطرفه و نامتوازن فنآوری،
3- تعامل فعال دانشمندان و دانشگاهیان با حوزه¬های سیاسی برای پیشبرد برنامه¬های توسعه علم و حفظ اقتدار علمی دانشمندان،
4- توسعه رشته¬های بین رشته¬ای و میان رشته¬ای برای رفع نیازهای جامعه متناسب با زمینه¬ها و نیازهای فرهنگی و اجتماعی،
5- آموزش و پژوهش در زمینۀ اخلاق علمی و اخلاق حرفه¬ای در همۀ شاخه¬ها،
6- حراست از تولید دانش دست اول بویژه در قلمرو علوم پایه و علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،
7- پیشنهاد شعار "پژهش برای همه" در ادامه "آموزش برای همه" توسط یونسکو بمنظور ارتقاء علمی کشورهای ضعیف و مقابله با آپارتاید علمی که متاسفانه توسط کشورهای
سلطه گر اعمال می شود. جمهوری اسلامی ایران آمادگی خود را برای به اشتراک گذاردن دستاوردهای علمی پیشرفته با دیگر اعضای یونسکو اعلام می دارد.
امید است شاهد روزی باشیم که علم و فناوری در خدمت فرهنگ و عدالت اجتماعی قرار گرفته و شاهد شکوفایی همه استعدادهای بشر در خدمت صلح و معنویت باشیم.