د به اعتقاد بيشتر انديشمندان و متخصصان علمي و پژوهشي، مباحث فرهنگي نه تنها بايد در اولويت برنامهريزي يك كشور قرار گيرد بلكه بسترساز موفقيت و توسعه در ساير زمينهها مانند اقتصادي و سياسي است. انجام مطالعات فرهنگي و پژوهشهاي بنيادين و كاربست يافتههاي علمي و پژوهشي آن در اين حوزه راهگشا و دستورالعمل برنامهريزي در ساير بخشهاست. نظام آموزش عالي در كشورهاي پيشرفته و توسعه يافته اهميت بسزايي را به امور فرهنگي و اجتماعي اساتيد، دانشجويان و بطور اعم دستاندركاران علم و پژوهش و دانشگاهيان كه آيندهسازان علمي و برنامهنويسان توسعه همه جانبه كشور ميباشند، ميدهند و اين حوزه به عنوان بخشي زيربنايي و مكمل ساير حوزهها از سوي نظام آموزش عالي كشورهاي جهان با جديت خاص دنبال ميشود. كه لازمه اجرايي شدن آن براي ساماندهي، ساختن فرهنگ متعالي و تربيت متخصصان و دانشمندان با فضيلت تدوين ساختار، تشكيلات و بودجه مناسب ميباشد.
وزیر وقت فرهنگ و آموزش عالی در بهمن ماه سال 1376 طی نامهای به معاون وقت رئیس جمهوری و دبیر کل سازمان امور اداری و استخدامی کشور، ضمن تأکید بر ضرورت تشکیل معاونت فرهنگی و اجتماعی در وزارت علوم، تحقیقات وفناوری، رسماً شرح وظایف و ساختار پیشنهادی معاونت مذکور را جهت تصویب و طی مراحل قانونی به سازمان امور اداری و استخدامی کشور ارسال کرد (البته اين معاونت قبل از اقدامات مذكور هم در مجموعه وزارت متبوع به عناوين ديگر فعال بوده است) در این نامه، فلسفهی وجودی تشکیل معاونت فرهنگی و اجتماعی در وزارت، ساماندهی، شناخت و تبیین وضعیت اجتماعی و فرهنگی دانشگاهها و جامعه و تحقق بخشیدن به سیاستهای فرهنگی و اجتماعی وزارت متبوع و آموزش عالي كشور در خصوص اساتيد، دانشجويان و كاركنان دانشگاهي اعلام و افزوده شده است که احراز این ضرورت پس از مطالعات کارشناسی، مرور سوابق و کسب نظر استادان دانشگاهی و صاحب نظران، صورت گرفته است
معاونت فرهنگی و اجتماعی به عنوان رابطي ميان سطوح بالاي سياستگذاري فرهنگي كشور و دانشگاهها، وظيفه هماهنگي برنامهها و فعاليتهاي فرهنگي و اجتماعي در دانشگاهها و پيگيري فعاليتها براي اطمينان از حصول نتايج مورد انتظار از آنها را نيز بر عهده دارد. در اين راستا ايجاد نظام مناسب براي سياستگذاري، ساماندهي و حمايت از فعاليتهاي فرهنگي و تعميق فضاي معنوي و اسلامي در دانشگاهها در جهت تحقق بخشيدن به آرمانهاي اصيل انقلاب اسلامي در پرتو اهداف و سياستهاي برنامه چهارم توسعه و سند چشمانداز 20 ساله كشور، همچنين تحقق بخشيدن به دانشگاه تمدنساز اسلاميـ ايراني به عنوان نياز امروز جامعه ايراني در صدر برنامههاي اين معاونت قرار دارد.
بنابر آنچه که گفته شد، نقش وزارت علوم، تحقيقات و فناوري به عنوان ستاد علمي كشور داراي اهميت شايان توجهي است و همين اهميت و ضرورت، وجود معاونت فرهنگي و اجتماعي را در دل اين وزارتخانه نمايان ميسازد كه ساماندهي و اجراي يكي از اساسيترين وظايف وزارتي يعني شناخت و تبيين وضعيت اجتماعي و فرهنگي دانشگاهها و جامعه و تحقق بخشيدن به سياستهاي فرهنگي و اجتماعي در حوزه مأموريتي وزارتي، يكي از اركان فلسفة شكلگيري اين معاونت است.
زیر مجموعه ساختار معاونت فرهنگی و اجتماعی دفاتر و بخشهایی مشغول به فعالیت میباشند که در ذیل به آنها اشاره میشود:
1ـ دفتر برنامهريزي اجتماعي و مطالعات فرهنگي
در آستانهي ورود به هزارهي سوم، نهاد دانشگاه و آموزشِ عالي نظير ساير نهادهاي اجتماعي و فرهنگي و اقتصادي، براي مقابلهي خردمندانه با چالشها و نيازهاي پيشرو، به استقبال نوعي تجديد حيات و تغييرات گسترده و متنوع در اهداف، وظايف و كاركردها رفته است.
يكي از مهمترين جنبههاي اين تغيير در سطح جهاني، تجديد نظر در برنامهريزي آموزش عالي و نهاد دانشگاه، و تبيين رابطهي ميان آموزش عالی با فرهنگ و جامعه، و نيازهاي جديد جامعه است. اين رهيافت جهاني، نمايانگر آن است كه مطالعات فرهنگي و اجتماعي و اقتصادي، نقش كليدي و راهبردي در توسعهي آموزش عالي و جامعه خواهد داشت؛ ضرورتي كه بسياري از كشورها از جمله ايران؛ از مدتي پيش به اهميت آن پي برده و در تحقيقات و برنامهريزيهاي ملي به آن پرداخته است.
بدون ترديد مطالعه و برنامهريزي دو پيش شرط اصلي و اساسي براي انجام مأموريتهاست. بر همین اساس، در معاونت فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري همواره اين موضوع مورد توجه قرار گرفته است. هدف و وظيفه مهم اين دفتر، ديدهباني و پشتيباني مطالعات، پژوهشها، سياستگذاريها و فعاليتهاي فرهنگي در داخل دانشگاههاست.
دفتر برنامهريزي اجتماعي و مطالعات فرهنگي در چارچوب وظايف جديد خود در سال 1384 در زمينه ارتقاء و بهبود وضعيت رشتههاي علوم انساني، ارتقاي فعاليتهاي فرهنگي دانشگاهها، ارزيابي طرحهاي پيشنهادي، انجام امور كارشناسي، شركت در جلسات و گردهماييهاي خارج از وزارتخانه، بررسي و تدوين آييننامهها و دستورالعملها، تشكيل كميتههاي كارشناسي و نشستهاي تخصصي، برگزاري مسابقهها و همايشهاي علمي، اظهار نظرهاي كارشناسي، تدوين و تشخيصگزار جهت استفاده مسئولان، تدوين برنامههاي ميان مدت و كوتاه مدت، تقويت و توسعه فعاليتهاي فرهنگي و هنري دانشجويان، توسعه برنامههاي علمي و پژوهشي، تقويت نشريات دانشجويي و.... اقدامات متعددي را انجام داده است.
در واقع، دفتر مطالعات و برنامهريزي فرهنگي و اجتماعي، با انتشار مطالعات انجام شده توسط گروههاي علميِ دفتر و ساير صاحبنظران و علاقهمندان به مباحث آموزش عالي در سه زمينهي «مطالعات فرهنگي و اجتماعي»، «پيامدهاي فرهنگي و اجتماعي فنآوري» و «مطالعات كاربردي»، سه هدف ذيل را تعقيقيب مي كند:
1- پيشبرد مطالعات و برنامهريزي فرهنگي و اجتماعي آموزش عالي، در سطوح بنيادي و كاربردي
2- گسترش يافتههاي علمي به ويژه در حيطههاي علوم انساني و جامعهشناسي و روانشناسي به منظور كاربست نتايج مطالعات و پژوهشهاي علمي و تخصصي در تصميمگيريها و برنامهريزيهاي كلان دانشگاه و جامعه.
3- فراهم شدن شرايط تبادل نظر علمي بين صاحب نظران حوزههاي فرهنگي و اجتماعيِ دانشگاه.
در تقسيمبندي اين دفتر، گروههای كاري مختلفی در حوزهها و مقولههای عنوان شده در بالا فعالیت مینمایند از جمله این گروهها میتوان به گروه مطالعات و برنامهريزي، اطلاعرساني، مطالعات زنان، مطالعات جهان اسلام و آموزش عالي، جنبش دانشجويي و غیره اشاره نمود.
2- اداره كل امور فرهنگي:
اداره كل امور فرهنگي يكي از دفاتر كاري معاونت فرهنگي و اجتماعي است كه سابقه فعاليت آن به سالهاي پيش از تأسيس معاونت بازميگردد كه پس از تأسيس در سال 1376، به تشكيلات اين معاونت پيوسته است. اين اداره يكي از مهمترين بخشهاي معاونت فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري است و در واقع بازوي اجرايي بدنه فرهنگي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري است كه دامنه فعاليتهاي آن نه فقط دانشجويان كه اساتيد و اعضاي هيأت علمي و همچنين كارمندان وزارتخانه و دانشگاهها را هم در برميگيرد.
اهداف:
اهداف كلي اداره كل امور فرهنگي را ميتوان به صورت زير ترسيم كرد.
ـ تعميق و گسترش آموزشهاي ديني و ارزشهاي انقلاب اسلامي
ـ حفظ و ارتقاي روحيه اسلامي و انقلابي و مشاركت قانونمند سياسيـ اجتماعي دانشگاهيان و دانشجويان
ـ حمايت از حقوق و آزاديهاي قانونمند و شئون اسلامي، انساني و قانوني دانشگاه، دانشگاهيان و دانشجويان
ـ ترويج فرهنگ و آداب اسلامي و توجه به مكارم اخلاقي و بهرهگيري از آن در اركان دانشگاه (مديريت، اساتيد، دانشجويان، كارمندان)
ـ ساماندهي اوقات فراغت دانشجويان با تقويت برنامههاي ابتكاري و پويا و اثرگذار فرهنگي
ـ ترويج فرهنگ ازدواج و افزايش سطح آگاهي و آموزشي
ـ ارتقاي دانش و بينش و اخلاق سياسي دانشجويان
ـ تقويت و توسعه همكاري ميان وزارت متبوع و نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها در حوزه مسائل فرهنگي.
ـ تقدير از دانشمندان، متفكران، خدمتگزاران در عرصه علم و فرهنگ
ـ تقويت روحيه نشاط و اميد به آينده در ميان دانشجويان
ـ شناسايي و پرورش خلاقيتها، استعدادها و نيازهاي علمي، فرهنگي، هنري، سياسي و اجتماعي دانشجويان
در زير مجموعهي اين اداره كل، واحدها و نهادهايي مشغول به فعاليت ميباشند اين واحدها عمدتاً امور مربوط به فعاليتهاي جمعي دانشجوي را بر عهده دارند عبارتند از: انجمنهای علمی دانشجویی، کانونهای فرهنگی و هنری، تشکلهای اسلامی و نشریات دانشجویی.
3- پژوهشكده مطالعات فرهنگي و اجتماعي
پژوهشكده مطالعات فرهنگي و اجتماعي به عنوان تشكيلاتي نوپا و جديد در ساختار وزارت علوم پس از طي مراحل تأسيس عملاً از سال 1384 فعاليتهاي علمي، اجرايي، اداري و ساختاري خود را آغاز كرده است. اين پژوهشكده با استفاده از تجارب گذشته، نتايج حاصل از تحقيقات و مطالعات انجام گرفته، سند چشمانداز 20 ساله كشور، برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، همچنين با توجه به مختصات، شرايط و نيازهاي جامعه و دانشگاهها و مراكز علمي ايران و آيندهنگري مطالعات فرهنگي و اجتماعي و علوم انساني برنامه پنج ساله خود را تدوين و بر اين اساس در حال تقويت زير ساختها، ساماندهي امور علمي و پژوهشي و نيروي انساني و همچنين شتاب بخشيدن به فعاليتها و اقدامات پژوهشي علمي و فرهنگي است.
راهبردها و سياستهاي اساسي پژوهشكده مطالعات فرهنگي و اجتماعي به قرار زير است:
ـ گسترش مطالعات فرهنگي و اجتماعي در حوزه آموزش عالي و حوزههاي علم، تحقيقات و فناوري
ـ شناسايي تحقيقات بنيادي، توسعهاي و كاربردي مربوط به توسعه علوم انساني و اجتماعي
ـ ايفاي نقش مؤثر در مسألهيابي و سياستگذاري فرهنگي و اجتماعي مراكز آموزش عالي و دانشگاهي ايران
ـ كمك به پژوهشهاي فرهنگي و اجتماعي دانشگاهي و دانشجويي
ـ حركت در جهت تقويت نهضت نرمافزاري، توليد علم و ترويج پژوهش در حوزه علوم انساني و مطالعات فرهنگي و اجتماعي
ـ زمينهسازي براي توسعه علمي و نظريهپردازي در حوزههاي علوم انساني، علوم اجتماعي و علوم رفتاري
ـ توسعه و تقويت زيرساختهاي علمي و ايجاد ساختارهاي مديريتي و اجرايي پژوهشكده
ـ گسترش روابط علمي و فرهنگي با مراكز علمي و پژوهشي در سطح ملي و بينالمللي
ـ تقويت و توسعه پژوهشهاي فرهنگي، اجتماعي و تحقيقات علوم انساني براي كمك و بهبود نظام تصميمسازي با تأكيد بر نيازهاي وزارت علوم.
علاوه بر این، در پی ابقای معاونت فرهنگی در چارت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و در راستای تحقق بخشیدن به اهداف کلان معاونت فرهنگی و اجتماعی و در جهت محقق شدن هر چه سریعتر دانشگاه تمدن ساز، در ساختار و چارت پیشنهادی جدید این معاونت، بخشهای زیر تعریف شده مه به آن اشاره میشود:
1- اداره کل امور فرهنگی و اجتماعی
2- دفتر مطالعات و برنامهریزی فرهنگی
3- دفتر مطالعات و برنامهریزی اجتماعی
4- دفتر امور فرهنگی دانشگاهیان ایرانی خارج از کشور
5- دفتر مطالعات زنان